Praalgraf Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk in Delft

Onder de Nieuwe Kerk in Delft bevinden zich de grafkelders van de Prinsen van Oranje en de Nederlandse Koninklijke Familie. De kelders bevinden zich onder en achter het praalgraf van Willem van Oranje.

In 1584 kon de in Delft vermoorde Willem I van Oranje niet worden bijgezet in het familiegraf van de Nassau's in de Grote kerk in Breda omdat deze stad in Spaanse handen was. Men koos ervoor om het gebalsemde lichaam in een geïmproviseerd monument, een met stof bespannen katafalk, in het koor van de Nieuwe Kerk in Delft te plaatsen.

Het monument werd na de dood van De Keyser door diens zoon Pieter de Keyser afgemaakt en in 1623 voltooid. Louise de Colligny heeft het monument niet voltooid gezien er werd in 1621 in de kelder bijgezet. Daar werden in de daaropvolgende eeuw ook de Stadhouders en hun familieleden bijgezet. De ingang van de kelder lag vóór het monument en is ook nu nog aanwezig.

De Stadhouders van Groningen en Friesland werden in Leeuwarden bijgezet en Koning-Stadhouder Willem III en zijn echtgenote Koningin Mary II werden in de Westminster-Abdij in Londen begraven.

In het dynastieke besef van de Oranjes waren het monument en de kelder van groot belang. De rouwborden en vaandels van de overledenen werden zoals schilderijen ons laten zien rond het monument in het koor opgehangen en de begrafenissen werden met veel pracht en praal georganiseerd.
Men breidde de te klein geworden kelder in 1752 uit. Daarbij werden de houten kisten vervangen of omhuld door nieuwe loden kisten.

De kelder werd tijdens de Franse revolutie, anders dan de kelder van de Nassau's in Leeuwarden of de kelders van de Franse koningen, gelukkig niet geplunderd. De verdreven Oranjes begroeven hun doden in de jaren tussen 1795 en 1813 in hun ballingsoorden. De in of bij bij Berlijn, in Braunschweig of Padua begraven prinsen en prinsessen zijn in de 19e en 20e eeuw, op één na, allen naar Delft overgebracht.

In 1813 trof de Soevereine Vorst Willem I de kelder en het monument ongeschonden aan. Alleen de wapenborden en de vaandels de in het koor hingen waren vernield.

In 1819 werd prinses Louise als eerste Oranje na de verheffing tot koningshuis in Delft bijgezet. Toen 's Konings moeder, de weduwe van Stadhouder Willem V in 1820 overleed was de kelder vol en zij moest in een grafkelder onder de kerk in Apeldoorn worden bijgezet.

Koning Willem I liet daarom in 1820 een tweede grafkelder bouwen achter de reeds bestaande kelder. Omdat hier de graven lagen van het Delftse Gasthuis, werden deze aangekocht en geruimd. De ruime kelder met zeven grafnissen ligt iets hoger dan de oude kelder. Daarom is het achterste deel van het koor ook opgehoogd. In 1822 was de kelder gereed en kon het lichaam van Wilhelmina van Pruisen vanuit Apeldoorn worden overgebracht naar de nieuwe grafkelder.
Bij deze uitbreiding werd ook de toegang tot de grafkelder verplaatst. Vanaf 1821 kwam men de grafkelder binnen vanuit de linkerzijde van het praalgraf. Bij de uitvaarten van de Oranjes in de 19e eeuw werden de kisten met een "mechaniek", een lift, naar beneden gebracht.
Tegenwoordig wordt deze ingang als dienstingang gebruikt.

In 18.. werd het begraven in kerken om hygiënische redenen verboden. In de Wet op de Lijkbezorging werd voor het Koninklijk Huis een uitzondering gemaakt. De leden van het Koninklijk Huis mochten worden gebalsemd en in een kerk worden bijgezet. Ook in de huidige wetten is voor het Koninklijk Huis een uitzondering gemaakt op het verbod om in kerken lijken bij te zetten of te begraven.

In de 19e eeuw speelden de dood en rouwrituelen een grote rol. De kisten werden prachtig uitgevoerd en waren, ook omdat vorsten begraven werden in meerdere kisten , van lood, eikenhout en mahonie die in elkaar pasten, zo zwaar dat ooggetuigen bij de begrafenis van Willem III spraken van een " onwaardig tafreel omdat de kist als een pianokrat verstouwd en geduwd werd".

De Oranjes bezochten hun doden in de kelder geregeld, het verst daarin ging de zenuwzieke Prins Alexander die zijn dierbare broers en moeder op hun verjaardagen en sterfdagen opzocht in de kelder. De kist van de gebalsemde Willem der Nederlanden (1840- 1879), Prins van Oranje, liet hij zelfs op wieltjes plaatsen zodat hij zijn dode broer door het glazen deksel kon zien. Alexander liet ook zilveren grafkransen op de kisten plaatsen. Koningin Emma der Nederlanden was de laatste Oranje die de grafkelder nog geregeld bezocht om daar bloemen te leggen.

De kelders zijn nooit opengesteld voor het publiek, ze zijn daarvoor ook niet geschikt. De Koninklijke familie bewaart daarbij een diep stilzwijgen over de kelders zodat daar, anders dan in andere landen, ook geen wetenschappelijk onderzoek naar kon worden gedaan. Wij weten ongeveer hoe de kelders er uit zien omdat een Franse journalist in 1890, voordat Willem III werd bijgezet, in de kelder afdaalde en een tekening van het fraaie gewelf met de kisten maakte. Opmerkelijk op de gedetailleerde tekening zijn de koorden waarmee de kisten zijn verzegeld en de vele kransen en bloemen. We zien ook drie kleine kistjes waarin zich misschien de ingewanden van de gebalsemde Oranjes of ongeboren kinderen bevinden. De kisten liggen duidelijk in andere nissen dan nu het geval is. In datzelfde jaar maakte Victor de Stuers een potloodtekening van de oude grafkelder

Ter gelegenheid van het vijfentwintigjarig regeringsjubileum van Koningin Wilhemina werd de laatste grote verbouwing uitgevoerd. Men dacht aan een grote trap vóór het monument. Uiteindelijk werd het een tonnenzware steen van arduin met de opschrift

Deze door Wilhelmina uitgekozen tekst getuigt van haar onwankelbaar geloof.

In de tweede wereldoorlog heeft de grafkelder groot gevaar gelopen, de leider van de N.S.B., Mussert, wilde uit wraak voor het fusilleren van zijn broer de kisten van de Oranjes uit de kelder laten verwijderen en in zee laten gooien. Daarvan kwam niets maar de kelder werd wel beschadigd toen in 1945 de stookolie voor de gemalen rond het laaggelegen en natte Delft opraakte. Het stijgende grondwater richtte in de kelder onbekend gebleven schade aan.

De bijzettingen in de late 19e en in de 20e eeuw

• In 1896 werd, na lang zoeken, het gebeente van Prins Willem George Frederik  vanuit een klooster in Padua naar Delft gebracht. De prins was daar, omdat hij niet katholiek was, heimelijk onder een bergruimte begraven en het graf onder zijn grafsteen in de kloostergang bleek leeg te zijn.

• In 1911 werd het vergeten en verwaarloosde graf van Prinses Pauline in een tuin bij Berlijn teruggevonden. De eigenaar van de tuin, de Duitse Industrieel Walther Rathenow nam contact met Koningin Wilhelmina op en de resten van de kleine prinses werden naar Delft overgebracht.

• In 1958 werd Stadhouder Willem V na meer dan 150 jaar in Braunschweig te hebben gerust in de kelder bijgezet. De urnen met de ingewanden van de prins bleven in Duitsland achter.

Een kleine kist rechtsachter in de nieuwe kelder stelt ons voor raadsels. Over de inhoud is niets bekend. Mogelijk gaat het om een ongeboren kind.

Recente bijzettingen

• Koningin Wilhelmina

Koningin Wilhelmina is geboren op 31 augustus 1880. Zij is gestorven op 28 november 1962. Zij is op 8 december 1962 ongebalsemd bijgezet in de grafkelder in de Nieuwe Kerk in Delft. Thijs Booy, secretaris van de prinses schrijft in zijn herinneringen dat hij na de plechtigheid in de door de marechaussee bewaakte kelder afdaalde om daar, samen met de minister van Justitie de kist met het zegel van de koningin en het grote zegel van het koninkrijk te verzegelen.

• Claus van Amsberg

Prins Claus van Amsberg was de echtgenoot van koningin Beatrix. Hij is geboren op 06-09-1926. Gestorven op 06-10-2002. Hij is op 15-10-2002 bijgezet in de grafkelder in de Nieuwe Kerk in Delft.

• Koningin Juliana

Koningin Juliana is geboren op 30 april 1909. Zij is gestorven op 20 maart 2004. Zij is op 30 maart 2004 bijgezet in de grafkelder in de Nieuwe Kerk in Delft. Op 30 maart kreeg zij een staatsbegrafenis (op eigen verzoek met witte accenten) en werd zij plechtig bijgezet in de koninklijke grafkelder van de Nieuwe Kerk te Delft. Vanaf de bijzetting wordt zij officieel weer betiteld als 'Koningin Juliana'.

• Bernhard van Lippe-Biesterfeld

Prins Bernhard, de Prins der Nederlanden is op 11 december 2004 als laatste bijgezet, in de dagen voorafgaande aan zijn uitvaart zouden ook verschillende kisten in de kelder verplaatst zijn.

Prins Bernhard was de echtgenoot van Koningin Juliana. Hij is geboren op 29 juni 1911 en gestorven op 1 december 2004. Op het moment dat de kist met het stoffelijk overschot van de prins de kerk werd ingedragen vlogen drie F-16's en een Spitfire over, waarbij een zogenaamde "Fly-pass manoeuvre" in de "Missing Man formation" werd uitgevoerd.

Het Nederlandse Koninklijk Huis is zeer gesloten en over de grafkelders is dan ook vrij weinig bekend. Er zijn geen afbeeldingen van na 1890 en het is gissen waar Claus, Juliana en Bernhard precies zijn bijgezet. Rondom de bijzetting van leden van het Koninklijk Huis zijn vele rituelen en tradities. De kelder wordt door de Koninklijke Familie als een privé domein gezien en anders dan in Spanje, België en Oostenrijk is de kelder steeds gesloten en heerst er rond de kelder veel geheimzinnigheid. Zo dook in de publiciteit rond de uitvaart van Prins Claus een eerder onbekende kleine kist op die in de nieuwe kelder staat. Wat deze kist bevat is onduidelijk. Mogelijk gaat het om de doodgeboren zoon (een miskraam) van Wilhelmina en Hendrik. De burgemeester van Delft, sleutelbewaarder van de kelder, opent de grafkelder enkel in bijzijn van twee leden van de AIVD en twee marechaussees. Hij gebruikt daarbij de kleine dienstingang naast het monument. Enkel beëdigd personeel mag werkzaamheden in de grafkelder uitvoeren. De toegangssteen wordt alleen verwijderd voor bijzettingen van het Koninklijk Huis.

Overzicht van de personen die in de kelders zijn bijgezet

Verder bevinden zich nog 3 stoffelijke overschotten in de grafkelder:

Om verschillende redenen zijn hier niet bijgezet:

Meer informatie over de grafkelders van de Nieuwe Kerk 

Vorstelijke graven van de Oranjes en de Nassau's in Nederland

In Nederland zijn nog twee grafkelders waarin leden van de huizen Oranje en Nassau rusten. De Nederlandse koning is bij het beheer van deze kelders betrokken. Het zijn:

• De grafkelder in de Grote- of Onze Lieve Vrouwekerk van Breda met het Praalgraf van Engelbrecht II van Nassau
   

en

• de grafkelder in de Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden.

De bastaarden van Prins Maurits en Margaretha van Mechelen , de rijksgraven van Nassau-Ouwerkerk en Nassau-Lalecq zijn onder een schitterend monument in de Hervormde kerk in Ouderkerk aan den IJssel bijgezet. In deze kelder zijn 34 kisten bijgezet. De laatste in 1824.