Juli 2009, Door: Yvonne Stigter " BOLDOOTWAGEN "
Bij wijze van toiletpapier gebruikte men in de loop der eeuwen wat er voorhanden was: hooi, gras, mos, platte steentjes, schelpen, houtspaanders, lapjes, een hand of een krant. In de 19e eeuw werd in Amerika toiletpapier uitgevonden, dat in losse velletjes werd verkocht. Later maakte men er rollen van. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd bij ons het toiletpapier echt populair. De 80-jarige oorlog eindigde in 1648. Het duurde nog 300 jaar voordat de moderne toiletruimte in het Prinsenhof kon worden geïnstalleerd.
Prins Willem van Oranje woonde van 1572 tot zijn dood in 1584 in het Sint Agathaklooster in Delft. Omdat de prins hier hof hield, werd het klooster aangeduid als ‘Prinsenhof’. Het is nu een museum, gewijd aan de prins. Bij mijn laatste bezoek aan het Prinsenhof bracht ik ook een bezoek aan het toilet. Dat was keurig ingericht, compleet met watercloset, wasbak en toiletpapier. Het Prinsenhof had waarschijnlijk in de tijd van de Prins tijd wel de beschikking over een plee, die uitkwam op een beerput, of gewoon in een van de grachten van Delft. De meeste stadsbewoners gebruikten emmers, die in de gracht of in de goot leeggekieperd werden. Er bestond nog geen toiletpapier, geen waterleiding en geen riolering.
Het watercloset werd uitgevonden in 1775 door de Engelsman Alexander Cummings. De Britten waren enthousiast en legden prompt riolen aan. Nederland was aanzienlijk minder snel. Door de toename van de bevolking raakten de steden en grachten volkomen vervuild. Men probeerde daar wat aan te doen door beertonnen in te voeren, die regelmatig geleegd werden met een speciale wagen. Die stonk afschuwelijk en werd spottend ‘Boldootwagen’ genoemd, naar een bekend merk eau de cologne. Dat was goedkoper dan riolering aanleggen. In de 19e eeuw heersten er cholera-epidemieën, die vele levens eisten. Langzaam werd men zich steeds meer bewust van het belang van hygiëne, maar de Boldootwagen bleef in Amsterdam rijden tot 1934 en het duurde nog langer voordat alle Nederlandse huishoudens aangesloten waren op de riolering.
BOMBARDEMENT
In Den Haag staat een standbeeld van Juliana van Stolberg met haar zoons Willem, Johan, Lodewijk en Adolf om zich heen. Drie zoons werden om het leven gebracht in de 80-jarige oorlog. Alleen Johan stierf een natuurlijke dood.
Op 3 maart 1945 bombardeerde de RAF per abuis de wijk Bezuidenhout in Den Haag. Als door een wonder stond alleen het standbeeld nog overeind tussen de puinhopen. Elk jaar wordt hier het bombardement herdacht, maar er vinden ook andere herdenkingen plaats, zoals Dodenherdenking op 4 mei.
Het standbeeld wordt ook door niet-Nederlanders beschouwd als een bijzondere plaats voor herdenking van oorlogsslachtoffers. Op Remembrance Day (11 november), ook wel Poppy Day genoemd, leggen Engelsen kransen van papieren klaprozen bij het beeld. In de Eerste Wereldoorlog werd de grond zo omgewoeld door het vreselijke kanonnenvuur dat de zaadjes van de klaprozen in de luchtige grond opkwamen en bloeiden als nooit tevoren. Dat was vooral het geval in Ieper, een Vlaams stadje waar de Duitsers voor het eerst chloorgas gebruikten. Een Canadese militaire arts, luitenant-kolonel John McCrae, schreef er een beroemd geworden gedicht over, getiteld ‘In Flanders Fields’. Zo werd de klaproos voor de Engelsen een symbool voor de strijd in de Eerste Wereldoorlog. McCrae overleed op 28 januari 1918 aan longontsteking.
In Flanders fields the poppies blow
Between the crosses, row on row,
That mark our place; and in the sky
The larks, still bravely singing, fly
Scarce heard amid the guns below.
We are the Dead. Short days ago
We lived, felt dawn, saw sunset glow,
Loved, and were loved, and now we lie
In Flanders fields.
Take up our quarrel with the foe:
To you from failing hands we throw
The torch; be yours to hold it high.
If ye break faith with us who die
We shall not sleep, though poppies grow
In Flanders fields.
BIJ DE LOMMERD
Door Yvonne Stigter
De naam ‘lommerd’ is een verbastering van ‘Lombard’ en slaat op de Noord-Italianen die zich sinds de 12e eeuw als geldwisselaars over Europa verspreidden. Zij waren afkomstig uit de streek Lombardije en werden ‘Lombarden’ genoemd. Het uitlenen van geld tegen rente was door de Kerk verboden; alleen krediet tegen onderpand was toegestaan. Niet alleen de armen, ook de rijken beleenden regelmatig hun bezittingen tegen contanten. Vanwege de geldverslindende veldtochten tegen de Spanjaarden beleende prins Willem van Oranje zijn zilveren servies. Ook de Engelse koning Edward III en graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen, die het Mauritshuis in Den Haag liet bouwen, waren bekende klanten.
Langzamerhand verloor het verbod om rente te berekenen aan kracht, met als gevolg dat de rente¬percentages torenhoog opliepen. Ook toen al greep de overheid in in de bankwereld. Om een eind te maken aan de woeker¬praktijken richtte het Amster¬damse gemeente¬bestuur in 1614 de Stadsbank van Lening op. Deze bank en het Pandhuis van de Haagse Gemeente¬lijke Krediet¬bank zijn de enige gemeentelijke instellingen waar nog goederen kunnen worden beleend. Belenen is eenvoudig. Er worden geen vragen gesteld over baan of inkomen en het BKR in Tiel wordt niet in kennis gesteld. Je staat zó weer buiten met contant geld op zak. De lening plus rente kan op elk moment worden afgelost en je krijgt het pand meteen weer mee. Het pand kan ook jarenlang bij de bank blijven liggen, mits je de rente maar betaalt. Zoniet, dan worden de goederen −meestal juwelen− geveild. Het Pandhuis in Den Haag is heel toepasselijk gevestigd aan de Korte Lombardstraat.
HALLOWEEN
Door Yvonne Stigter
Halloween is overgewaaid uit Amerika, waar het feest elk jaar wordt gevierd op de avond van 31 oktober. Het feest stamt uit de tijd van de druïden in het oude Engeland en Ierland. De mensen geloofden dat op deze avond de zielen van hen die in het afgelopen jaar waren overleden, op zoek gingen naar een levend lichaam. De levenden probeerden de geesten in verwarring te brengen door zich te verkleden, vuren aan te steken en een hoop lawaai te maken. Door de mislukte aardappeloogsten in 1846-1850 emigreerden veel Ieren naar Amerika en zij namen de Halloweentraditie met zich mee.
Tegenwoordig is het een vrolijk feest met verlichte pompoenen, vleermuizen, skeletten en griezelige heksen. Heksen zijn echter eeuwenlang zeer serieus vervolgd en duizenden, misschien zelfs miljoenen, zijn omgebracht. Dat waren vooral vrouwen die veel van kruiden wisten. Zij waren op de hoogte van de hallucinerende eigenschappen van kruiden en paddenstoelen. Daar is het geloof vandaan gekomen dat heksen konden vliegen. Denk maar aan wiet en paddo’s waar je ‘high’ van wordt. Het geloof in heksen van kwam voort uit angst voor het duister en de natuur, en de behoefte aan een zondebok bij alles wat er mis ging. In Nederland vonden de meeste heksenvervolgingen plaats tijdens de 80-jarige oorlog (1568−1648).
Naarmate de mensen meer ontwikkeld werden, verdween het geloof in heksen. De laatste heks die werd omgebracht, was het Zwitserse dienstmeisje Anna Göldi. Zij werd op 13 juni 1782 onthoofd op een valse beschuldiging van haar baas, Johann Jakob Tschudi-Elmer, arts, raadsheer en rechter. Hij was bang dat zijn overspel met Anna aan het licht zou komen. Echtbrekers mochten namelijk geen openbaar ambt uitoefenen. In september 2008 is in Zwitserland een museum geopend ter nagedachtenis aan de onfortuinlijke Anna Göldi.
Kerstmis.....
Den Haag 14-12-2007, Het valt niet mee om tijdens de feestdagen aan de slanke lijn te blijven denken. De saaie, lange januarimaand is elk jaar weer dè periode om de extra kilo’s weer weg te werken.
Als Willem van Oranje gestrest of uitgeput was, kreeg hij zware koortsaanvallen. Begin 1558 bevond hij zich in Duitsland toen hem het bericht bereikte dat zijn vrouw Anna van Buren ernstig ziek was. Halsoverkop reed hij naar huis. Anna overleed op 24 maart, waarschijnlijk aan longontsteking. Ze was pas 25 jaar, net zo oud als de prins, die achterbleef met zoon Filips Willem van 4 en dochter Maria van 2 jaar. Van verdriet en de uitputtende reis kreeg hij koortsaanvallen, die hem wekenlang aan bed gekluisterd hielden.
Ook tijdens het beleg van Leiden in 1573 was de prins ziek van de koorts. Hij onderging diverse aderlatingen, die hem nog meer verzwakten, en kreeg wijn te drinken omdat de kwaliteit van het water niet betrouwbaar was. De prins was zó ziek dat er zelfs geruchten de ronde begonnen te doen dat hij was overleden aan de pest. Toen de beroemde medicus Pieter van Foreest aan zijn ziekbed werd geroepen, verving die de wijn door kaneelwater en schreef de prins licht verteerbaar voedsel voor. Langzaam herstelde hij. Het door Van Foreest voorgeschreven dieet beviel de prins zo goed dat hij het bleef volgen. Het hield hem slank en fit.
Een goede tip voor de komende weken, maar moeilijk vol te houden met al die oog-, neus- en tongstrelende lekkernijen! Ik wens u warme en gezellige feestdagen toe!
Yvonne Stigter, Redactrice.
SINTERKLAAS OP DE DILLENBURG
Door columniste Yvonne Stigter
In de middeleeuwen werd vóór de feestdag (= de sterfdag op 6 december) van de heilige Nicolaas van Myra uit de arme kinderen van een stad een kinderbisschop gekozen met een aantal hulpjes, allemaal jongens. Die kregen tot 28 december (de katholieke feestdag ‘Onnozele Kinderen’) voedsel en geschenken, waaronder schoenen. Later ging men alle arme kinderen trakteren en werd het een volksgebruik, waarin schoenen een rol speelden als vindplaats van snoep en geschenken. Dat is afgebeeld op een schilderij van Jan Steen uit de 17e eeuw. Sinds het eind van de 15e eeuw werden er begin december Sinterklaasmarkten gehouden, die tot in de 19e eeuw traditie waren, hoewel er veel weerstand was in protestantse kringen vanwege het rooms-katholieke aspect. In de 17e eeuw is er zelfs een kinderopstand geweest tegen het verbod van het Sinterklaasfeest. De jeugd kreeg toen haar zin, maar de Sinterklaasmarkten op de openbare weg werden uiteindelijk verboden en het feest werd alleen nog in de huiselijke kring gevierd als kinderfeest.
Ook Willem van Oranje vierde al Sinterklaas. Cadeautjes daarvoor werden gekocht op de markt in Frankfurt. Kinderen waren er genoeg. Willem kreeg er zelf 16 (inclusief een buitenechtelijke zoon), zijn broer Jan kreeg er 25 en hun moeder Juliana 17. Zulke grote gezinnen komen in Nederland nauwelijks nog voor. Sinterklaas wordt steeds meer overschaduwd door de Kerstman en de al in oktober beginnende kerstmarkten. Toch vinden veel mensen dat jammer en er gaan steeds meer stemmen op om het oude feest in ere te houden.
Populariteit Willem van Oranje groeit
Dat Willem nog steeds populair is bewijst de aandacht die hij krijgt, de discussies die er nog over hem gevoerd worden, het grote aantal mensen dat de musea bezoeken, het aantal kinderen dat Willem kiest als onderwerp van een spreekbeurt. Uiteraard was hij een mens die fouten maakte, toch heeft zijn edelmoedigheid en doorzettingsvermogen de geschiedenis voor Nederland zo veranderd dat veel van wat hij heeft gerealiseerd nog steeds van kracht is. Waardoor werd hij gedreven? in ieder geval mede door zijn oprechte liefde voor de Nederlanders!